Promieniowanie UV – jak się chronić przed uszkodzeniem wzroku?

Promieniowanie UV a wzrok – jak ultrafiolet oddziałuje na oko?

Do powierzchni Ziemi dociera kilka rodzajów promieniowania, głównie UVA i UVB. UVC o najmocniejszym działaniu jest w dużej mierze zatrzymywane przez atmosferę, przede wszystkim warstwę ozonową. Dociera jednak UVB i działa na powierzchniowo, w przypadku oczu na rogówkę i spojówkę, dlatego wiąże się z ostrymi dolegliwościami (ból, łzawienie) po intensywnej ekspozycji, np. na plaży.

Promienie UVA mają dłuższą falę, przez co wnikają głębiej do wnętrza gałki ocznej, docierając do soczewki, a nawet siatkówki. Skutki tego procesu kumulują się przez lata.

Rogówka i soczewka pochłaniają część ultrafioletu, ale nie dają pełnego bezpieczeństwa. UV może uszkadzać nabłonek rogówki, nasilać stres oksydacyjny i wpływać na białka soczewki. Z czasem takie zmiany mogą sprzyjać mętnieniu soczewki oraz podrażnieniom powierzchni oka.

Fotokeratitis po UV – czym jest „oparzenie” rogówki?

Najbardziej typowym skutkiem działania promieni słonecznych na oczy jest fotokeratitis, czyli zapalenie rogówki wywołane UV. Bywa nazywane ślepotą śnieżną, co odnosi się do faktu, że śnieg odbija aż do 80% promieni UV, rażąc oczy, ale występuje nie tylko zimą. Ryzyko rośnie na nartach, nad wodą, na plaży, w górach, czyli tam, gdzie promienie słoneczne odbijają się od różnych powierzchni, a także w solarium oraz podczas spawania bez właściwej osłony oczu.

Objawy pojawiają się zwykle kilka godzin po ekspozycji. Należą do nich: ból, łzawienie, światłowstręt, zaczerwienienie, uczucie piasku pod powiekami i przejściowe pogorszenie widzenia. Silny ból, zaburzenia widzenia, ropna wydzielina, uraz oka lub dłuższe objawy wymagają już pilnej konsultacji.

Zaćma, skrzydlik i powieki – skutki wieloletniej ekspozycji na UV

Działanie UV kumuluje się przez lata. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że na świecie około 15 mln osób jest niewidomych z powodu zaćmy, a mniej więcej 10% tych przypadków może być związanych z ekspozycją na UV. Słońce nie jest jedyną przyczyną zaćmy, ale należy do czynników zwiększających jej ryzyko, które można ograniczać.

Przewlekła ekspozycja sprzyja też zmianom powierzchni oka, takim jak skrzydlik, czyli narastanie spojówki na rogówkę. Może powodować zaczerwienienie, uczucie ciała obcego, łzawienie, astygmatyzm i spadek ostrości widzenia. UV ma znaczenie również dla cienkiej skóry powiek i okolicy oczu, gdzie mogą rozwijać się nowotwory skóry.

Okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV – jakie oznaczenia mają znaczenie?

Przy wyborze okularów przeciwsłonecznych najważniejszym wskaźnikiem jest informacja o ochronie przed promieniowaniem. Warto szukać oznaczeń UV400, 100% UV protection albo blokowania 99–100% UVA i UVB. UV400 oznacza ochronę do długości fali 400 nm, czyli obejmuje promienie UVA i UVB.

Ciemne szkła bez filtra są zdecydowanie złym wyborem. Po nałożeniu okularów bez filtra, z przyciemnieniem, zmniejsza się olśnienie, czyli do oka wpada mniej światła widzianego, więc rozszerza źrenicę, by wpuścić do więcej, a tym samym naraża się na promieniowanie UV, przed którym nie ma ochrony. Zmniejszają olśnienie, ale nie muszą zatrzymywać UV. Przy rozszerzonej źrenicy do oka może wtedy docierać więcej niewidzialnego promieniowania. Polaryzacja ogranicza odblaski od mokrych powierzchni, tafli wody, śniegu, więc jej obecność jest konieczna. Natomiast ochronę przed ultrafioletem należy sprawdzać osobno.

W Europie ważne jest oznaczenie CE (Conformité Européenne) umieszczone na nauszniku okularów oraz zgodność z normą EN ISO 12312-1 dla okularów przeciwsłonecznych ogólnego użytku. Liczy się też geometria oprawy. Duże, dobrze przylegające okulary albo modele typu wraparound lepiej ograniczają promieniowanie wpadające z boków.

Kategoria przyciemnienia soczewek – co mówi o ochronie oczu?

Kolejnym ważnym aspektem jest kategoria opisująca przepuszczalność światła słonecznego, czyli to, jak ciemne są szkła, więc ile światła widzialnego przepuszczają do oka (co mózg odbiera jako jasność) ale nie zastępuje informacji o ochronie UV. Kategoria 0 lub 1 sprawdza się przy słabszym świetle, 2 przy umiarkowanym słońcu, 3 przy silnym nasłonecznieniu, a 4 w bardzo intensywnych warunkach, np. w górach lub na lodowcu. Okularów z kategorią 4 nie używa się do prowadzenia samochodu.

O różnicy między przyciemnianiem soczewek a filtrami UV świadczy fakt, że nawet całkowicie przezroczyste okulary (kategoria 0) mogą posiadać filtr UV400 i chronić oko przed ultrafioletem.

Soczewki kontaktowe z filtrem UV – dlaczego nie wystarczą same?

Niektóre soczewki kontaktowe mają filtr UV, ale nie zastępują okularów przeciwsłonecznych. Chronią głównie rogówkę, nie całą spojówkę, powieki i skórę wokół oczu. Pełniejszą ochronę daje połączenie soczewek, okularów UV400 i nakrycia głowy.

UV zimą i w pochmurny dzień – kiedy oczy są najbardziej narażone?

Ochrona wzroku nie obowiązuje tylko latem, ponieważ UV przenika przez chmury, więc brak ostrego słońca nie oznacza braku ekspozycji. Ryzyko zwiększa się przy wodzie, piasku, betonie i śniegu, bo jasne powierzchnie odbijają promieniowanie. W górach dochodzi jeszcze wysokość nad poziomem morza. Zatem, narażenie na promieniowanie słoneczne nie zależy od pory roku, tylko od lokalizacji i panujących warunków. Co ważne, chmury zatrzymują dużą część światła widzialnego, ale nadal przepuszczają aż do 70–80% promieniowania UVA.

Pomocny jest indeks UV. Gdy wynosi 3 lub więcej, zaleca się ochronę oczu i skóry, szukanie cienia oraz ograniczanie przebywania na słońcu w godzinach okołopołudniowych.

Ochrona oczu u dzieci i osób szczególnie narażonych na UV

Dzieci spędzają dużo czasu na zewnątrz, a dawka UV kumuluje się. Okulary dziecięce powinny mieć pełny filtr UVA/UVB, dobrze trzymać się twarzy i być odporne na uszkodzenia. Nieoznakowane okulary-zabawki nie dają pewności ochrony, a mocno przyciemniane soczewki mogą im wręcz szkodzić, zwłaszcza że soczewka oka u dzieci jest bardziej przezroczysta i przezierna niż u dorosłych (z wiekiem żółkną im soczewki), więc słabiej filtruje światło.

Jeśli chodzi o samych dorosłych, większej ostrożności wymagają osoby pracujące na zewnątrz, sportowcy, kierowcy, żeglarze, narciarze, osoby po zabiegach okulistycznych i pacjenci z chorobami powierzchni oka.

Jak skutecznie chronić wzrok przed promieniowaniem UV?

WHO i wiele innych organizacji oraz lekarzy zaleca, by stosować warstwową ochronę. Podstawą są okulary z oznaczeniem UV400 albo 99–100% UVA/UVB, najlepiej większe i dobrze dopasowane. Drugą warstwą jest czapka z daszkiem lub kapelusz, które zmniejszają ilość światła padającego z góry. Trzecią – cień, krótsza ekspozycja i sprawdzanie indeksu UV.

Okulary nie muszą być bardzo ciemne, ale muszą mieć potwierdzone filtry. To prosty i bezpieczny sposób, by ograniczyć ostre podrażnienia oraz część długofalowych skutków UV.

FAQ

Czy okulary przeciwsłoneczne bez filtra UV chronią oczy?

Nie. Ciemne szkła bez filtra mogą być bardziej szkodliwe niż ich brak, ponieważ rozszerzają źrenicę i zwiększają ilość promieniowania UV docierającego do oka.

Jakie okulary najlepiej chronią przed promieniowaniem UV?

Najlepszym wyborem są okulary z oznaczeniem UV400 lub 99–100% UVA i UVB. Duże, dobrze przylegające oprawy dodatkowo ograniczają promieniowanie wpadające z boków.

Czy promieniowanie UV szkodzi oczom także zimą?

Tak. Śnieg może odbijać nawet do 80% promieni UV, dlatego zimą ryzyko podrażnienia rogówki i tzw. ślepoty śnieżnej wyraźnie rośnie.

Czy soczewki kontaktowe z filtrem UV wystarczą do ochrony oczu?

Nie całkowicie. Soczewki chronią głównie rogówkę, ale nie zabezpieczają spojówki, powiek ani skóry wokół oczu, dlatego nadal potrzebne są okulary przeciwsłoneczne.